Ka harh hlawl mai a, chhehvela min hual veltu chu ka han thlir kual a, insawhngheh tumin khawvel an tihah chuan ka bei ve fat fat a, ram chhengchhe tak mai, kawng pakhat chiah hmang a tlawhpawh theih hmunah chuan ka inbengbel ve ta rawih mai a. Tlangram boruak thiang nuam tak tak leh thlifim ngilnei tak tak te chuan hahdamna hriatsen rual loh min pe fo thin a, min la pe fo ngei ang.
Hmanah chuan..
An hlimin khawvel dang an ngai lo, telephone leh mobile te a awm hma chuan an inpawh em em a, inkalpawhna tha pawh nei lo chungin an inunauna a tha hle thin. An biakbuk te chu tha lem lo mahse inkhawm an tamin zan rei tak thleng thlengin thinlung leh tihtakzetin Pathian an au thin. An khawtlang nun te pawh a nuam in, aia upa te an zah thiam a, an inhmangaih em em fo thin. Technology-ah an sang lem lo a, mahse, technology-in a pek theihloh mihring rohlu heng tlawmngaihna, taimakna leh rinawmna te hian an hringnun chu a khalh ngil fo thin.
Mahse tuna an chhungril nun…
Hun a lo inher a, Zawlbuk nunin awmzia a nei tawh lo a, thangchhuahin ropuina a kengtel tawh lova, huaisen an chhiar dan pawh a dang mek zel bawk. Hmanah chuan patling chu a nupui leh fanaute tan in leh lo pangngai din ve thei leh kutdawh lova awm ve thei tura intodelh te kha an ni thin. Mahse, tunah chuan, car leh in tha tawk tak a pek theih loh chuan patling a chhiar a nupui leh fanaute tan a harsa fo thin.
Ka awm rei tial tial a,nun chu hahdamthlak takin lang mahse, chhungril takah chuan a lo nget ru reng mai a lo ni. Hel pawl lian tak tak awm lo mahse mipuite chu an hel tham deuh vek mai a lo ni. A ni reng lah tak a, chu hmunah chuan chanchinbu tam tak a awm a, a langsar ber ber chuan sawrkar duhkhawplohna te an tial chuai chuai a. An biakin te chu a lian tual tual a, inkhawm tlem avangin an mangang tawlh tawlh a, an ro tual tual bawk. Inbiakpawhna a tha tual tual a, mahse, an rilru erawh a inhlat tual tual thung. Hetiang dinhmun harsa tak karah hian naupang, nu leh pa, pitar leh putar te lakah chuan beiseina sang tak ka nei lo, mahse, thalai chak tak tak te chuan engnge tihtheih an nei mial lo maw tiin ka thlir tan ta a…
Thalaite chu…
Hmanah kha chuan thalaite chuan hnathawk lo a len mai mai te kha an zak thin. Mahse, tunah ka han bel chiang a, thalaite chuan ‘working culture’ aiah ‘nalh culture’ an khel a. An sa a tha tual tual a, hna an thawk tlem tual tual a, an khawsak dan a sang tual tual lawi si. He thil hi khawi lam atanga lo awm nge ni tih ka han chhut chian leh chuan khawtlang ram mi taima ho tihdan, an changkanna an lak a lo ni reng mai. An principle ‘hnathawh hunah chuan rim taka thawh a, inchei hunah chuan a changkang thei ang bera inchei’ tih chu kaihlekin an hringnun khelmualah ‘awm awl leh ei tui’an khel a. Anamahni zingah tuai culture te, arirang culture te, emo culture te an insual tir a, reading culture leh working culture chu tha an ti a, mahse, ho an ti leh tlat thung si.
Chu rama thalai te chu a thu (theory) ah an sang em em a, tisa (practise) ah an hniam leh em em lawi si. An lehkhathiam hote lah chuan mipui mimir convince tumin ‘zu’ te an lo sawi mawi em em bawk a. Heng kan north east state pui te zinga zu kan khap vang ringawt a zahawmna kan la hum ve teng teng te pawh hi an haider a. Tin, economy, infrastructure bakah rilru leh ngaihtuahna ah pawh kan la phak reng reng loh U.S.A te an han tehkhin kual vel thul.
Chuta thalai te chuan ‘hnathawk peih lo min ti’, sawrkar in hna min pe lo te an ti. A dik ngei e. Mahse, zu chungchang te hi inhnial luai luai nan hmang lovin , tlangram loneih hi kalsana engtinnge intodelhna lamtluang kan zawh theih ang tih te hi inhnial nan, ngaihtuah na thar nen han chai luih luih se, tiin duhthu ka sam a, ka sam nawn leh thin…
Hmanah chuan mihring hian lirthei a kalte, thlawhtheihna a thlawh te hi a beisei ngai lovang, thil tih theih niin a ngai ngai lovang. Vawiina nuam kan tawlna leh malsawmna kan tehna ber hmanrua, thil an tihte hi a awm an ring thei ngai lovang. Chumi an beisei reng reng loh, thil tihtheih a ni tih a mihringpui te zinga auchhuahpui tur chuan mi tumruh te chuan hmui dawthei an hman ngai loh thu leh a tak a hna an thawh thin thu te chu an hre ve vek, mahse, ho an ti leh tlat.
Tam tak an hlawhchham..
Thalai tam tak an chu an hlawhchham a, an hlawhchham nawn leh thin. Mahse, ni khi chhumin a hliah reng lovang ti chungin an kal fo thin. Piang leh tawh lo tur Walt Disney te, Thomas Alva Edison te hringnun pawh hi hlawhchhamna in anmahni ang bawkin a lo tuam fo tawh a ni. T.A. Edison hi kum-8 mi lek a nih lai atangin a beng a chhet a, chuti chung chuan electric bulb, record player, leh thildang hmuchhuaktu a la ni thei tho. Walt Disney-an Kansas City Star chanchinbu a cartoon ziah hna a dil khan an lo hnar fithla thak a. Editor khan chutiang atana thiamna reng a neih loh thu leh rawn tibuai zui lo turin a lo hnar nghe nghe a. A cartoon siam hmasak ber ‘Oswald the Rabbit’ a hlawhchham der pawh khan Mickey Mouse a la chhuah leh tho…Beidawng lovin an bei a, an tum chu an thleng fo thin.
Hemi te ang hian chu rama thalai te pawh chuan hlawhchhamna chu zirtirtu atan an hmang a, a lo tikhawtlai deuh ngei mai, mahse an thlen tum chu an huaisen leh tunruh em avang tein an thleng leh fo thin. Heng mi tumruh te avang hian nasa takin ka hlim fo thin.
Thihchilh ngam nun chu….
A thih rual ruala khawvel deng chhuak nghal tur Rev. Billy Grahama’n a tleirawl laia a tawngtaina hla chu.. “ Lalpa, I tan engngemaw, engpawh kan ti ang e”. Khi tawngtaina tawifel, tumruhna leh huaisenna in a cheimawiin a hrinchhuah hi meng a, hmufiah turin thalaite ka duh takzet a ni. Football khawvelin a theihnghilh tawh loh tur Cristiano Ronaldo pawh hi chhungkaw harsa tak a piang, Lisbon khawpuia inkhel tura an hruai pawha thingtlang mi a nih avanga an nuihzat thin ve mai a ni a, mahse, khawpui mite pet ang football a pet ve dawn avangin a zam lova, vawiina a hlawhtlinna hi hrilh leh chuan i ngai tawh lo..
Thihchilh thakin an bei a, tunah chuan an thiltihah hlawhtlinna an hmu ve thung a nih hi.. He rama thalai te hian thil tithei a an inngaih tlat chuan an tithei ngei ang a, thil tithei lo nia an inngaih chuan an hre dik fo ang.He ram thalai te hi an thiltih lai theuhah inpe se, hmui dawthei hmang lovin a tak ngeiin thawk sela.. Malsawmna chuan harsatna te hmachhawna, tlawmsan ahneka thihchilh ngam khawpa hmachhawn tute hi a ni a hmuah fo ni.
Thawmhnaw manto piah lamah…
Chu rama thalai tam tak chuan thawmhnaw man to tak tak an inbel a, hneh theih rual lohvin an innalhsiak ta.. Mahse, heng piah lamah hian mihing rohlu-dikna, taimakna leh rinawmna te hi chhungrilah neih tumin bei ve se, tiin duhthu ka sam fo thin. Adidas, Levis leh Reebok thawmhnaw inbel chung hian khawhar inah a la kal theih a, nike snickers bun chung leh mobile changkang tak tak hum chung hian khawtlang tan mi tangkai tak a la nih theih tho zel mai nia mawle..
Tunge an nih ngam dawn le…
Thalai te chu an inen a, an inenfiah fo thin. Mi thenkhat te chu anmahni aiin an thiam a, an hausa a, thil an tithei zawk fo thin..Mahse, anmahni chu anmahni ni ngam fo sela, midang umphak phet tum lo leh midang a buai fo lo tur te, mimal intlansiak nun nei ngam fo tur tein ka du fo bawk thin. Diklo taka intlansiakna khawvelah hian anmahni chu dik ngam turin ka duh fo thin. Hringnun khelmualah anmahniin an pek theih tha ber chu he khawvel tan hian hlan ngam fo bawk se tiin duhtu ka sam nawn leh thin.
Tho la ding ta che…
Zirlai, thalai i ni a, tungchho a kal i nih vang leh Eden bawhchhiatna avangin intodelh i ngai tlat.. I hmalam hun tur i suangtuah a, i chhungril takah chuan tum i nei a, i ngaihtuah a, i ngaihtuah nawn leh thin. A chang chuan awlsam takin i ngaihtuah a, a chang leh thim chhah mup angin i hmu fo thin. I hun tawn tawh chu eng ang pawh ni se, eng ang taka beidawng pawh ni la, thlang lamah ni khi vawi tam tak a tla tawh a, mahse, he khawvel tana malsawmna ni turin vawi tam tak chhak lamah a lo inlan leh thin.
Vawi tam tak i pianni atanga vawiin thleng khan khumah hahchawlin thinthi diaiin i mu fo thin tiraw..khuanu zarah kaithawh i ni a, i tho nawn leh thin.. Mahse, heng mihring rohlu, rinawmna, taimakna,leh huaisenna te nen hian vawkhat tal i tho chhin tawh em. Heng mihring rohlu te hi chu i ta ni ve turah i lo ruat ngai lo pawh a ni thei e, mahse, Khuanu hian nang hi thatchhe reng tur te, dawizep leh rinawm lo reng tur te hian a phal bik hauh lo che… Vawiin chu ka nunah hian hmasawnna pakhat tal a thleng tur a ni tiin i tho chhin tawh em? Nang thalai, finna tinreng neitu kha, thim ata kha lo tho in i ram leh hnam tan leh Pathian tan i lo tho in i lo ding ve ngam dawn em? A pawimawh berah chuan he anchhedawng khawvel hi Lal Isua chanchintha ni lo, chanchintha ziktluak lo, thildang buaipuitute beidawn fona khawvel a ni a. Chu khawvelah chuan i zinkawng i zawh ve a, mahse nangzawng, Bible duh loh dan hlirin intlakral tir lul suh ang che.
Tho la ding ta che, i hliam a dam e,
I tha thum te a kiang e;
Hnutiang hawi lovin ram kal siam ta che,
Khuavel i la chhing ngei ang.
MSU Annual Magazine 2009 theme ‘Tho La, Ding ta che’ tih a mi a ni.
Leave a comment